W czasie prac prowadzonych przez Zespół Archeologiczno-Konserwatorski stosowany jest odmienny od tradycyjnego system rejestracji zależności stratygraficznych. Powodem wprowadzenia tych zmian jest chęć racjonalnego i wydajnego zastosowania nowoczesnych technologii cyfrowych i pomiarowych. Jestem bowiem zdania, ze wprowadzanie nowych rozwiązań do starej strategii jest drogą do nikąd.

System Zespołu oparty jest na nowych definicjach, odróżniających jednostki stratyfikacji od jednostek stratygrafii. Zabieg ten wydaje się być logiczny wobec odmiennego znaczenia dwóch tych terminów. Przypomnę, że stratyfikacja to proces przyrastania kolejnych jednostek, a stratygrafia to rejestrowany przez badacza rezultat procesu stratyfikacji. Rozważając o tych sprawach należy także pamiętać, że stratygrafia stanowisk wielowarstwowych nie jest rezultatem ciągłego przyrostu warstw, ale reprezentowana jest przez krótkotrwałe sekwencje jednostek rozdzielonych ponawianymi niwelacjami. Efektem dynamiki procesów stratyfikacji jest usunięcie znacznej ilości nagromadzonych pierwotnie warstw. Oznacza to, że np. na stanowisku o tysiącletniej historii, w warstwach reprezentowane jest jedynie około trzystu lat. Ten szacunek jest niemal regułą dla zdecydowanej większości stanowisk miejskich. Jest to też jeden z dowodów na to, że sprawa oceny charakteru każdej warstwy i określenie relacji zachodzących pomiędzy sąsiadującymi ze sobą jednostkami jest naczelnym zadaniem, przed jakim stoi każdy z archeologów prowadzących badania terenowe. Zacznijmy zatem od definicji jednostek stratyfikacji, czyli tych, które rejestrowane, opisywane, analizowane i definiowane są podczas prac wykopaliskowych. Istotą innowacji jest wprowadzenie w miejsce określenia “warstwa” trzech różnych treścią terminów, definiujących już we wstępnym etapie prac badawczych charakter rejestrowanej jednostki. Dotychczasowy, powszechnie stosowany termin “warstwa” przeniesiony został do etapu sumowania wyników prac i stał się podstawową jednostką analizy stratygraficznej. W prezentowanym systemie termin ten stał się określeniem ogólnym, nieprecyzyjnym, takim jak np. w zoologii “zwierze”, czy w botanice “roślina”.

Owe trzy nowe określenia jednostek stratyfikacji, zastępujące dotychczasowe określenie “warstwa”, to:

  • depozyt – przestrzennie określona jednostka o składzie jednolitym lub mieszanym, wyróżniona przez stratygraficzny kontekst, cechy fizyczne i zawartość kulturową, powstała w wyniku jednorodnego charakterem działania lub zdarzenia;
  • sedyment – cięgła sekwencja możliwych do wyróżnienia depozytów, powstałych w wyniku ponawiania w tym samym, określonym przestrzennie miejscu działań o zbliżonym charakterze lub serii następujących po sobie zdarzeń, warunkowanych podobną przyczyną;
  • pokład – przestrzennie określona jednostka o jednolitym składzie, wyróżniona przez stratygraficzny kontekst, cechy fizyczne i zawartość kulturową o nieczytelnym, pierwotnym charakterze.

Wyróżnienie tak zdefiniowanych jednostek w czasie prac wykopaliskowych nie jest zadaniem skomplikowany. Wymaga jedynie aktywnej postawy archeologa w wykopie, chęci i podstawowej wiedzy o zachodzących na stanowiskach archeologicznych procesach depozycyjnych i podepozycyjnych. Poszczególne etapy analizy i opisu jednostek też nie wydają się być zadaniem zbyt skomplikowanym.

Jeśli zatem podstawą naszych dociekań w wykopie ma być treść przedstawionych powyżej definicji, to proces badań wykopaliskowych podzielony być powinien na trzy etapy:

  1. – eksploracji, wydzielenia, opisu i charakterystyki jednostek stratyfikacji, wraz z określeniem stopnia zależności zachodzącej pomiędzy nimi,
  2. – określenia kategorii jednostek warstwowych, ze wskazaniem tych jednostek, które pozostają w sekwencji
  3. – wstępnej analizy stratygraficznej, wykonywanej na użytek powstającej w wykopie dokumentacji opisowej.

ad.1. Przez wydzielenie jednostki rozumie się określenie granic jej zalegania i nadanie jej indywidualnego symbolu (numeru), zapisanego w inwentarzu jednostek, zawierającego podstawowy opis z lokalizacją i określeniem pozycji stratygraficznej (“nad”, “pod” ).

ad 2. Określenie kategorii oznacza przydzielenie każdej z wydzielonych jednostek do jednej z trzech grup “warstw”: ciągłości stratyfikacyjnej (jeśli pozostają w zwartej sekwencji jednostek zakumulowanych in situ), zakłócenia (kiedy warstwy należące do badanego horyzontu czy też poziomu pozbawione są bezpośredniej relacji z kontekstem) i destrukcji (dla jednostek na wtórnym złożu).

ad 3. Analiza stratygraficzna opierać się powinna natomiast na treści czterech, zdefiniowanych jednostek stratygrafii: warstwy, horyzontu, poziomu osadniczego i fazy.

Wyraźne rozróżnienie terminów służących rejestracji odmiennych przecież zjawisk, dynamicznej stratyfikacji i jej zastygłego rezultatu, zmusza badacza do uszczegółowienia sposobów dokonywania opisu i znacznego poszerzenia pola interpretacji. Przenosi ciężar badań na etap prac terenowych, bowiem to w wykopie archeologicznym dokonywane maja być ostateczne rozstrzygnięcia.

Wprowadzenie nowych terminów i nowych definicji, które dzielą pracę archeologa na dwa, różne warsztatowo etapy badań , służyć ma nie tylko próbie ujednolicenia terminologii. Maja przede wszystkim zmusić go do wykonanie wszelkich dostępnych analiz, pozwalających na bieżące dokonanie właściwej charakterystyki odsłanianych w czasie wykopalisk warstw i konstrukcji, ustalenia i rejestracji ich wzajemnej relacji, na rozpoznanie okoliczności i określenia przyczyn ich powstania i zaistniałych następnie zmian. Są też podstawą odmiennego od macierzy Harrisa sposobu graficznej prezentacji stratygrafii stanowiska, modelu będącego zarazem obrazem historii procesu stratyfikacji stanowiska.

Andrzej Gołembnik