Wprowadzenie

Terenem tej części skarpy wiślanej, na której wzniesiona została rezydencja króla Jana III Sobieskiego archeolodzy interesują się od wielu już lat. Podejmowane wielokrotnie w przeszłości prace badawcze dostarczyły licznych informacji o osadnictwie sięgającym czasów wczesnej epoki żelaza i wczesnego średniowiecza. To właśnie w poszukiwaniu śladów tych epok pojawiali się w przeszłości archeolodzy także i na terenie wilanowskiej rezydencji. Niestety większość materiałów pochodzących z tamtych prac uległ rozproszeniu, a lakoniczne w swej treści publikacje rażą brakiem precyzji. Należy przy tym podkreślić, że chęć szybkiego dotarcia do warstw będących świadectwem epok najstarszych powodowała całkowite i niekontrolowane niszczenie warstw i obiektów związanych z czasem powstania rezydencji magnackiej i tych, które pozostały w ziemi w czasie przekształcania terenu skarpy w jedną z najwspanialszych rezydencji królewskich naszego kraju.

Możliwość uzyskania takich informacji, a więc odtworzenia historii terenu przy jednoczesnym rozpoznaniu historii rezydencji, określenia sposobu adaptacji terenu skarpy, zasad rozplanowania przestrzennego pierwotnego projektu i ich późniejszych przemian pojawiła się z chwilą rozpoczęcia w 2003 prac rewaloryzacyjnych. Inicjatorem kompleksowych prac badawczych był Dyrektor Muzeum Pałac w Wilanowie, Paweł Jaskanis. Głównym wykonawcą interdyscyplinarnych prac archeologicznych został Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ). Zawarta została wieloletnia umowa, która precyzyjnie określiła zakres prac, stawiając przed Wykonawcą obowiązek szczegółowego opracowania wyników badań i ich publikacji. Aby sprostać zadaniu stworzona została w KOBiDZ Pracownia Badań Interdyscyplinarnych. Jej kierownikiem został archeolog, autor niniejszego sprawozdania. W przygotowaniu programu badań i tworzeniu zrębów nowoczesnej placówki badawczej, wyposażonej w najnowszy sprzęt i zatrudniającej reprezentantów wielu specjalności wiodącą rolę odegrali: prof. dr hab. T. Mikocki (Dyrektor KOBiDZ), Jacek Rulewicz (Dyrektor KOBiDZ) i Tadeusz Morysiński (Z-ca Dyrektora KOBiDZ). Ich zaangażowanie sprawiło, że badania archeologiczne w Wilanowie stały się poligonem dla najnowszych i najbardziej ambitnych prób stanowienia nowych wzorców badawczych, opartych na najnowszych zdobyczach techniki. Pracownia Badań Interdyscyplinarnych miała stać się w zamyśle jej organizatorów nie tylko wykonawcą powierzonych prac, ale przede wszystkim miała tworzyć nowe standardy dla potrzeb badań ratowniczych i interwencyjnych, miała szkolić kadrę, która w oparciu o doświadczenia wyniesione z obsługi najnowszych technologii służyć miała swoim doświadczeniem przy okazji podejmowaniu w KOBiDZ złożonych decyzji badawczych i administracyjnych.

Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków prowadził badania przez pięć lat. W tym czasie ustanowił standardy badawcze prezentowane i akceptowane w kraju i zagranicą. Materiał uzyskiwany w czasie badań publikowany był niemal na bieżąco, za co (między innymi) Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków uzyskał nagrodę wręczoną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Kazimierza Ujazdowskiego i Generalnego Konserwatora Zabytków, Tomasza Mertę. Podczas badań w Wilanowie podjęta została pierwsza w kraju próba połączenia tradycyjnej dokumentacji archeologicznej z nowoczesnymi metodami pomiarowymi i dokumentacyjnymi (użycie skanera laserowego i zastosowanie naziemnej fotogrametrii cyfrowej). Próba udana, prezentowana z powodzeniem na licznych konferencjach w kraju i zagranicą.

Działania Badania Pracowni Badań Interdyscyplinarnych w Wilanowie stanowiły także istotny element zawiązanej przez KOBiDZ współpracy zagranicznej. Archeologiczne badania wilanowskie jako pierwsze w Europie publikowane były w czasie rzeczywistym, wykorzystując do tego celu specjalnie na ten cel stworzoną stronę internetową. Jako jedyne w kraju prowadziły centralne archiwum gromadzące w jednej bazie danych obraz graficzny i przypisane mu (i zapisane w formie podrzędnych baz danych) jednostki stratyfikacji terenu i zabytków ruchomych pochodzących z ich eksploracji. Jako jedyne w kraju opisywały i zapisywały w trakcie badań materiał zabytkowy w centralnym rejestrze Muzeum.

W 2006 roku Krajowy Ośrodek Dokumentacji Zabytków podpisał tzw. drugą umowę wilanowską, poszerzającą zakres działań ekipy badawczej i finansowanej z funduszy EOG. Dzięki temu programowi rozpoczęto badania dawnego Folwarku i terenów bezpośrednio przyległych do rezydencji. Szeroki program badań prowadzonych przy murze oporowym i na Tarasie Dolnym pozwolił ostatecznie rozstrzygnąć dzieje budowy otoczenia pałacu i odtworzyć najstarszą formę kompozycyjną ogrodów. W roku 2006 Pracownia Badań Interdyscyplinarnych została zlikwidowana po zmianie obsady kierownictwa Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków. Powstały w jej miejsce Zespół ds. Wilanowa dokończył terenowy zakres prac ujętych pierwszą umową, pozostawiając niezakończoną umowę EOG.

Andrzej Gołembnik