1. Historia badan na terenie cmentarzyska średniowiecznego w Wilanowie.

Cmentarzysko na terenie parku wilanowskiego zostało odkryte w 1955 r. podczas prac ziemnych związanych z przebudową pałacu i kładzeniem rur pod centralne ogrzewanie. Przeprowadzono wtedy nadzór nad projektowaną linią ciepłowniczą oraz przebadano obszar o wymiarach 5 x 5 metrów. Badania archeologiczne były prowadzone przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Sztuki oraz przez Zakład Antropologii UW. W ich trakcie natrafiono na pochówki wskazujące na długotrwałe użytkowanie cmentarza prawdopodobnie od XII/XIII wieku, aż do XVI/XVII wieku oraz wyznaczono jego prawdopodobne granice w kierunku S i W (Kunicka, Piętka 1956: 356-362).

W roku 1961, przy okazji prac porządkowych związanych z udostępnieniem oranżerii dla zwiedzających, Urząd Konserwatorski przeprowadził badania na obszarze 1,5 ara, przyległym do działki przebadanej w roku 1955. Badania te uściśliły chronologię starszej fazy cmentarzyska na XIII – poł. XIV wieku (Gierlach 1965: 68-74).

Jesienią 2002 roku, podczas wkopywania sadzonek kwiatowych, w części NW ogrodu przy oranżerii, natrafiono na pozostałości pochówków. Należały one prawdopodobnie do młodszej fazy cmentarzyska z XVI - XVII wieku (dokumentacja fotograficzna kości ludzkich z obszaru ogrodu przy oranżerii, DDN Muzeum Pałac w Wilanowie [nr neg. 23670-2, 23674- 8, 23686-8, 23697]).

Wiosną 2007 roku, podczas nadzorów archeologicznych prowadzonych przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, przed fasadą E oranżerii, natrafiono na dwa groby z pierwszej fazy funkcjonowania cmentarzyska. Na podstawie tych badań wyznaczono prawdopodobną granicę E cmentarzyska (Gołembnik, Jankowski 2007: wykop 39).

W marcu 2008 roku, podczas nadzorów archeologicznych prowadzonych przez Zespół Archeologiczno-Konserwatorski pod kierownictwem mgr Andrzeja Gołembnika, na wschodnim odcinku alei grabowej, natrafiono na szereg grobów pochodzących ze starszej fazy funkcjonowania cmentarzyska, koniec XII - XIV wiek (Gołembnik 2008: 9-13).

2. Wnioski

Większość głównych wniosków odnośnie cmentarzyska średniowiecznego w Warszawie - Wilanowie została przedstawiona przez Łucję Kunicką i Teresę Piętkę w latach 50-tych XX wieku (Kunicka, Piętka 1956: 356), a następnie nieznacznie sprecyzowana przez Bogusława Gierlacha w latach 60-tych XX wieku (Gierlach 1965: 68). Na podstawie zadokumentowanych wtedy 132 szkieletów określono, że cmentarzysko to należy do typowych cmentarzysk płaskich, rzędowych i istniało ono prawdopodobnie od początków XIII, do przełomu XIV wieku. Szczątki kostne odnalezione w wyższych warstwach powiązano z funkcjonującym na tym terenie drewnianym kościołem parafialnym wsi Milanów.

W trakcie badań na przełomie listopada i grudnia 2008 roku zadokumentowano łącznie 155 jam grobowych, z czego 24 uchwycono jedynie fragmentarycznie w profilach, dlatego też ilość wyeksplorowanych szkieletów wynosi 131. Pozyskano także wiele luźnych szczątków ludzkich, z warstwy niwelacyjnej, niszczącej najmłodsza fazę cmentarzyska w części E.

W trakcie nadzorów archeologicznych wiosną 2007 roku odkryto dwa szkielety w niewielkiej odległości na SE od fasady E oranżerii, a podczas nadzorów archeologicznych w części E Alei Grabowej, zimą 2008 roku wyeksplorowano 70 szkieletów. Łączna ilość wyeksplorowanych do tej pory szkieletów wynosi wiec 359.

Granice cmentarza w kierunku S i W wyznaczono w latach 50-tych. W trakcie obecnych prac archeologicznych wytyczono sondaże dochodzące do murów oranżerii. W planach i profilach zaobserwowano wyraźny zanik jam grobowych w odległości około 3 metrów na S od jej murów, co może sugerować, że jest to granica N cmentarzyska. Granice E cmentarzyska wyznaczają prawdopodobnie, wspomniane w poprzednim akapicie dwa pochówki odkryte w 2007 roku. Obszar zamknięty w tych granicach ma powierzchnię około 48,5 ara, z czego do tej pory przebadano około 6,5 ara. Można wiec szacować, że na cmentarzysku mogło być pochowane około 1600-1800 osób.

Wydzielony, zamknięty obszar oraz wielokrotne wkopywanie jam grobowych w istniejace już pochówki (w najbardziej reprezentatywnym przypadku, aż pięć jam grobowych wkopanych jedna w drugą) sugeruje, że omawiane cmentarzysko już od momentu powstania funkcjonowało jako przykościelne. Potwierdzają to dodatkowo wyraźne przesunięcia rzędów kolejnych faz cmentarza. Dwie najstarsze fazy, obejmujące okres od powstania cmentarza na przełomie XII i XIII wieku, do prawdopodobnie przełomu XIV wieku, są względnie dobrze zachowane. Ostatnia faza cmentarza jest silnie zniszczona, ale udało się uchwycić jeden pochówek precyzyjnie wydatowany dzięki monecie na połowę XVII wieku. Trudno jest wydzielić groby z okresu XV i XVI wieku, gdyż nie znaleziono żadnych materiałów z tego okresu, ale nie wydaje się prawdopodobne, że istniała przerwa w funkcjonowaniu cmentarzyska. Pochówki XV-to i XVI-to wieczne były jednakowoż zdecydowanie uboższe niż w okresach wcześniejszych, wiec duża ilość grobów pozbawiona inwentarza może pochodzić właśnie z tego okresu. Precyzyjne wydatowanie poszczególnych grobów będzie możliwe dopiero po przeanalizowaniu wyników badań oraz po porównaniu z wynikami badań z lat 50-tych i 60-tych.

Dalszych badań wymagają także obiekty i nawarstwienia odkryte w części N wykopu 3A, przy samej ścianie oranżerii. Obiekty te uchwycono jedynie w profilu i nie pozyskano z nich żadnego materiału archeologicznego, ale na podstawie stratygrafii oszacowano, że pochodzą one prawdopodobnie z okresu przed powstaniem cmentarzyska.