Analiza antropologiczna szczątków ludzkich z Warszawy-Wilanowa
Kości ludzkie będące przedmiotem analizy pochodzą z ratowniczych badań archeologicznych, przeprowadzonych w 2008 na terenie Muzeum-Pałacu w Warszawie-Wilanowie przez Andrzej Gołembnik, Zespół Archeologiczno-Konserwatorski. W terenie pracami kierowała mgr Monika Bocheń. Wszystkie pochówki datowane są na schyłkowy okres wczesnośredniowieczny i początek okresu średniowiecznego, tj. na XIII-XIV wiek.
Podstawowym celem analizy było oszacowanie płci, wieku oraz liczby wyeksplorowanych osobników, rekonstrukcja ich przyżyciowej wysokości ciała, a także rejestracja zmian patologicznych (anomalii), pozostawiających widoczne ślady na kościach. Całość materiału kostnego opracowano przy wykorzystaniu ogólnie przyjętych metod analiz i opisów anatomicznych kośćca (por. Ubelaker 1978; Bochenek, Reicher 1990; Buikstra, Ubelaker 1994; Piontek 1996).
Wiek osobników w chwili śmierci określono w oparciu o kompleksową (wielocechową) analizę zmian zachodzących w ukształtowaniu poszczególnych cech morfologicznych kośćca i zębów. W szczególności zwrócono uwagę na stopień obliteracji szwów czaszkowych i stan powierzchni żujących koron zębowych, zmiany zachodzące na powierzchni spojenia łonowego i powierzchniach uchowatych, ogólny stan skostnienia szkieletu, wszelkie zmiany chorobowe układu kostnego, a także grubość ścian jam szpikowych oraz stopień zwartości struktury gąbczastej w nasadach proksymalnych kości długich (por. Acsádi, Nemeskéri 1970; Buikstra, Ubelaker 1994; Lovejoy 1985; Lovejoy i inni 1985; Piontek 1996; Todd 1921; Ubelaker 1978).
Przy ocenie wieku osobników wprowadzono podział na kategorie, które są jednocześnie poszczególnymi, przybliżonymi okresami rozwojowymi człowieka, tj. infans I – wczesne dzieciństwo (od urodzenia do 6-7 roku życia), infans II – późne dzieciństwo (od 6-7 do 12-14 r. ż.), iuvenis – wiek młodzieńczy (od 12-14 do 20-22 r. ż.), adultus – wiek dorosły (od 20-22 do 30-35 r. ż.), maturus – wiek dojrzały (od 30-35 do 50-55 r. ż.), senilis – wiek starczy (powyżej 55 r. ż.). W sytuacjach, gdy było to możliwe wyodrębniono poszczególne etapy (fazy) wewnątrz przyjętych kategorii (np. wczesny adultus ok. 20-25 lat) lub też stworzono uściślające kategorie pośrednie (np. adultus/maturus). W przypadku natomiast materiału niezbyt diagnostycznego wiek zmarłego rozszerzono na dwie kategorie (np. infans II-iuvenis) lub też używano określeń ogólnych (np. dorosły).
Oznaczając płeć, szczególną uwagę zwrócono na metryczne i opisowe cechy różnicujące, w których dymorfizm przejawia się w największym stopniu (przede wszystkim dotyczyło to cechonośnych kości miednicy i czaszki), w połączeniu z tzw. ogólnym wrażeniem morfologicznym (por. Acsádi, Nemeskéri 1970; Buikstra, Ubelaker 1994; Malinowski, Wolański 1988; Piontek 1996; Strzałko, Henneberg 1975). W niektórych przypadkach posiłkowano się pomiarami metrycznymi grubości lub (i) średnicy poszczególnych kości szkieletu postkranialnego i czaszki, jak również analizą masy kości. Ogólnie jednak, wszystkie określenia płci zmarłych obarczone są znacznie większym błędem, niż oznaczenia ich wieku. Wpływa na to między innymi fakt, iż cechy męskie i żeńskie w budowie ciała mogą wyrażać się z różną intensywnością u obu płci, co ma związek z zaburzeniami równowagi hormonalnej. Znaczna część określeń płciowych analizowanych tu osobników posiada zatem tylko mniejsze (określenia płci ze znakami zapytania) lub większe prawdopodobieństwo prawidłowej klasyfikacji, nigdy jednak nie sięgające pewności.
Pomiarów cech metrycznych szkieletów dokonano zgodnie z zasadami tzw. techniki martinowskiej (Martin, Saller 1957), przy czym skupiono się jedynie na cechach najważniejszych z punktu widzenia międzyosobniczej zmienności (m. in. uwzględniono najsilniej odziedziczalne cechy kraniometryczne oraz pomiary niektórych kości długich, przydatne do szacowania wysokości ciała). W przypadkach, gdy było to możliwe, odnotowano również cechy epigenetyczne (niemetryczne) według schematów zaproponowanych przez A. Czernetzky’ego (Czarnetzky 1972), natomiast do rejestracji cech kranioskopowych wykorzystano skale pomiarowe (M-P-W), opracowane przez K. Piaseckiego (Piasecki 1992).
Rekonstrukcji przyżyciowej długości ciała osobników dorosłych dokonano w oparciu o schematy wykorzystujące kompleksowe pomiary długości kości długich (Trotter, Gleser 1952), jak również w oparciu o schematy przeliczeniowe dla materiałów, które uległy silnej fragmentaryzacji (Strzałko i inni 1972). Jeśli chodzi o szkielety dziecięce to wykorzystano w tym celu schematy zaproponowane przez G. Oliviera, bazujące na pomiarach trzonów kości udowych (Olivier 1960).
Ze względu na trudności natury mechanicznej (ogólny słaby stan zachowania materiału), określenie zmian patologicznych układu kostnego ograniczyło się do badań makroskopowych, mających na celu jedynie wychwycenie wszelkich anomalii rozwojowych bez podejmowania szerszych prób zdiagnozowania tych schorzeń (tj. patogeneza poszczególnych chorób, odtwarzanie procesu powstania urazów itp.). Klasyfikując poszczególne patologie oparto się w znacznej mierze na doświadczeniach i schematach zaproponowanych przez J. Gładykowską-Rzeczycką (Gładykowska-Rzeczycka 1976; 1989).
Ponadto z materiału kostnego wydzielono fragmenty kości zwierzęcych, przy czym nie podjęto się ich klasyfikacji gatunkowej, jak również interpretacji kontekstu archeologicznego.
Analiza antropologiczna materiału kostnego
Opisy materiału kostnego, znalezionego w poszczególnych grobach uporządkowano w kolejności numerycznej. Obejmują one stan zachowania i charakterystykę zachowanych fragmentów kości i zębów (podzielonych ze względu na rejony anatomiczne), ogólne uwagi dotyczące szkieletów, a także oznaczenia wieku, płci oraz długości ciała osobników 1.
1Szczegółowy katalog grobów znajduje się w archiwum Muzeum Pałac w Wilanowie (Ł.M. Stanaszek, Wstępna analiza antropologiczna szczątków ludzkich z Warszawy-Wilanowa /Wilanów Pałac 2008, Wykop N2/08/, Warszawa 2008).
Rezultaty analiz
W wyniku przeprowadzonej analizy oznaczono pod względem płci lub/i wieku szczątki 29 osobników, przy czym tylko 19 szkieletów pochodziło z czytelnych kontekstów grobowych, zaś reszta ze znalezisk luźnych w obrębie wykopów.
Warszawa-Wilanów. Zestawienie zbiorcze osobników (z badań w roku 2008).
| L.p. | Grób/Wykop | Płeć | Wiek | Dł. ciała | Uwagi |
| 1 | 1 | F | wczesny adultus | - | 1 fragment kości zwierzęcej |
| 2 | 3 | M? | maturus
(35-45 lat) | 166-170 cm
(w. średni) | - |
| 3 | 4 | ? | infans II
(ok. 12 lat) | - | - |
| 4 | 5 | F? | adultus
(20-30 lat) | - | - |
| 5 | 8 | F | późny maturus
(45-55 lat) | 158-164 cm
(w. średni) | obniżony wyrostek zębodołowy żuchwy i szczęki; ślady zielonych przebarwień na lewej gałęzi żuchwy i paliczkach ręki |
| 6 | 12 | F? | iuvenis
(ok 15 lat) | 155-159 cm
(w. średni) | - |
| 7 | 13 | M? | Wczesny isenilis | 171 cm
(w. wysoki) | czaszka asymetryczna (prawdopodobnie zniszczona ciśnieniem ziemi); obniżony wyrostek zębodołowy żuchwy i szczęki (paradontoza) |
| 8 | 14 /na 33 m/ | F | maturus
(35-45 lat) | - | ślady zielonych przebarwień na kościach skroniowych i lewej gałęzi żuchwy |
| 9 | 16 | M? | adultus-maturus | 160-162 cm
(w. niski) | - |
| 10 | 21 | F? | maturus
(12-14 lat) | 143,5 cm | prognatyzm zębodołowy |
| 11 | 22 | ? | senilis
(60-70 lat) | - | czaszka zdeformowana ciśnieniem ziemi; liczne chropowatości na kościach |
| 12 | 26 | M | osobnik dorosły | - | 2 fragmenty kości mało diagnostycznych (miednica?) – osobnik niedorosły lub k. zwierzęce |
| 13 | 27
/szkielet +
szkielet dziecka/;
kości luźne obok grobu
| M | iuvenis/adultus | 169-172 cm
(w. średni) | brak szczątków dziecka zasygnalizowanych w opisie grobu; kości znalezione obok grobu 27 przynależały do tego samego osobnika |
| 14 | 28 | ? | nfans I
(ok. 5-6 lat) | - | - |
| 15 | 30 /45 m przy profilu N/ | F | maturus | 155-159 cm
(w. średni) | 11 fragmentów k. zwierzęcych |
| 16 | 31 | F | adultus/maturus | 164-166 cm
(w. wysoki) | deformacja łuski potylicznej; obniżenie wyrostków zębodołowych żuchwy i szczęki (parodontoza) |
| 17 | 34 | F | adultus
(25-35 lat) | 160-164 cm
(w. wysoki) | czaszka zdeformowane post mortem (ciśnienie ziemi – lewa strona) |
| 18 | 35 | M | maturus
(35-45 lat) | 165-169 cm
(w. średni) | zmiany na powierzchniach stawowych kręgów szyjnych; ząb zwierzęcy |
| ? | osobnik dorosły | - | materiał zdekompletowany, niezbyt diagnostyczny |
| 19 | Wykop N2/08 /kości luźne z „czarnego obiektu”/ | ? | osobnik dorosły | - | - |
| 20 | Wykop N2/08 /fragment szkieletu spod czarnej warstwy z profilu S za „wkopem czarnym”/ | F | adultus-maturus | 160-164 cm
(w. wysoki) | - |
| 21 | Wykop N2/08 /rej. 11m od E/ | ? | osobnik dorosły | 160-164 cm
(w. wysoki) | kości znalezione przy czyszczeniu profilu |
| 22 | Wykop N2/08 /luźne kości, m 24-25/ | M? | wczesny adultus
(ok. 20 lat) | - | - |
| ? | osobnik dorosły
(adultus-maturus) | - | kości mało diagnostyczne |
| 23 | Wykop N2/08 /rejon 17 metra, profil N/ | F | adultus
(25-35 lat) | - | - |
| ? | późny iuvenis | - | - |
| M? | adultus-maturus | 166-170 cm
(w. średni) | - |
| 24 | Wykop N2/08 /czaszka dziecka z grobu na 41 m/ | ? | wczesny infans I | - | zachowany praktycznie negatyw ziemny czaszki |
| 25 | Wykop N2/08 /do 17 m od E, luźne kości z grobów naruszonych przez koparkę – pierwsze metry w rowach 1-3/ | M | wczesny maturus
(35-40 lat) | 175-183 cm
(w. wysoki) | powierzchnie stawowe kręgów lędźwiowych nieznacznie zniekształcone |
Na początku należy podkreślić, że przeprowadzona analiza antropologiczna szczątków, pochodzących z 18 zniszczonych grobów (por. tabela, poz. 1-18) i siedmiu przypadkowych znalezisk luźnych z wykopów (por. tabela, poz. 19-25), może być nie w pełni miarodajna z powodu niereprezentacyjności rozpatrywanej próby. Sytuacji niestety nie poprawia fakt wcześniejszych wykopalisk w Wilanowie (por. Kunicka, Piętka 1956; Gierlach 1965), gdyż opublikowane analizy 85 szkieletów ludzkich nie zawierały indywidualnych oznaczeń zmarłych, bazując jedynie na średnich arytmetycznych poszczególnych cech czaszki1 (por. Wiercińska 1969). Poza tym należy dodać, iż pozyskany wówczas materiał był bardzo słabo zachowany co spowodowało, że w dalszych analizach typologicznych uwzględniono jedynie 17 mniej lub bardziej kompletnych czaszek. Brak opublikowanych analiz kości odnosi się także do materiałów pozyskanych podczas pierwszych ratowniczych badań archeologicznych, przeprowadzonych w 1955 roku (por. Kunicka, Piętka 1956).
Zbyt mała liczba osobników w serii wilanowskiej sprawiła, iż postanowiono nie przeprowadzać typowej dla tego typu badań analizy porównawczej cech kraniometrycznych, epigenetycznych i kranioskopowych2
W badaniach z roku 2008 uwzględniono szczątki wszystkich 29 osobników, gdyż zachodzi przypuszczenie, graniczące z pewnością, że pochodziły one z tego samego kontekstu kulturowego. Analiza struktury wieku i płci badanej grupy ludzkiej pozwoliła na zaobserwowanie pewnych wniosków, odnoszących się do tego wycinka populacji. Wśród pochowanych zdecydowanie przeważały osobniki dorosłe (25), o ile zaliczymy do nich dwie młode osoby (jedną prawdopodobnie płci żeńskiej, a drugą nieokreśloną) zmarłe w wieku iuvenis, a więc będące już w wieku reprodukcyjnym.
Najliczniejszą grupę (8) stanowiły osoby zmarłe w wieku dojrzałym i starczym (maturus-senilis). Jeśli do tego doliczyć osoby, których wiek w chwili śmierci określono mało precyzyjnie (4 osobników dorosłych i tyleż samo zmarłych w wieku adultus-maturus) to wynika z tego, że ludzie starsi zdecydowanie dominowali w badanej grupie. Stosunkowo dużo (6) stwierdzono również dorosłych i prawie dorosłych (iuvenis-adultus/maturus) kobiet, co może mieć przyczynę w dość wysokiej ich śmiertelności, spowodowanej niską higieną częstych porodów (por. Pyżuk 2004).
Nieliczną grupę stanowiły pochówki dzieci (4), przy czym połowa z nich zmarła we wczesnych fazach ontogenezy (infans I), zaś pozostałe dwa w tzw. dzieciństwie starszym (infans II; infans II/iuvenis). Ogólnie można więc zauważyć niezbyt wysoką ich śmiertelność, co – w świetle tego co powiedziano wcześniej – może być jednak wyłącznie przypadkową obserwacją. Należy również dodać, że dane na temat ilości dzieci na cmentarzyskach są zazwyczaj zaniżone z powodu znacznie częstszych zniszczeń grobów (płytsze jamy).
Płeć osobników niedorosłych, ze względu na słabo ukształtowane cechy diagnostyczne, w większości przypadków nie została określona. Wyjątek stanowią dwa niepewne oznaczenia wspomnianej wyżej młodej kobiety zmarłej w wieku iuvenis (zaliczonej przez nas do osób dorosłych) oraz dziewczynki zmarłej w wieku infans II/iuvenis o dość czytelnych antropologicznie wyznacznikach płciowych (por. tabela, poz. 6, 10). W sumie z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem oznaczono płeć 20 osobników dorosłych lub prawie dorosłych, przy czym w 12 przypadkach (8F i 4M) oznaczenia te nie budziły większych wątpliwości, zaś w pozostałych ośmiu (3F i 5M) uważać je należy za mniej pewne. Nieznacznie dominującą grupę spośród oznaczonych płciowo osób stanowiły kobiety (11), co może wynikać albo z wysokiej ich umieralności w połogu, o czym wspominano juz wcześniej, albo też może być skutkiem wyrywkowego przebadania niewielkiej części cmentarzyska.
Większość spośród 18 zadokumentowanych grobów zawierała szczątki jednego osobnika, jakkolwiek w jednym przypadku (grób 35; por. tabela, poz. 18) zidentyfikowano ich dwóch (M, maturus oraz bliżej nieokreślony osobnik dorosły). Mamy tu jednak do czynienia z wtórną domieszką ze zniszczonego (sąsiedniego, młodszego lub starszego) grobu, na co wskazuje znikoma ilość kości drugiego ze zmarłych.
W czterech pochówkach kościom ludzkim towarzyszyły drobne domieszki kości zwierzęcych. W dwóch przypadkach wystąpiły one ze szczątkami dorosłych kobiet (por. tabela, poz. 1, 15), zaś w pozostałych dwóch – z bliżej nieokreśloną osobą dorosłą (por. tabela, poz. 12) oraz dojrzałym mężczyzną, pochowanym wraz ze znikomą domieszką drugiego osobnika (por. tabela, poz. 18). Być może zatem, przynajmniej w ostatnim przypadku, znalezione szczątki zwierzęce mają charakter wtórny.
Obliczenie szacunkowej długości ciała w odniesieniu do niektórych osobników, pozwoliło na przeprowadzenie analizy porównawczej i wyciągnięcie pewnych wniosków dla tej grupy. W sumie udało się oszacować wzrost 14 osób (7F i 7M), przy czym większość z nich była dorosła (por. tabela, poz. 2, 5, 6, 7, 9, 13, 15, 16, 17, 18, 20, 23 i 25), zaś dwie – niedorosłe (por. tabela, poz. 6, 10). Analizą nie objęto wspomnianych na końcu dwóch młodych dziewcząt (zmarłych w wieku iuvenis i infans II/iuvenis), jako że ich stosunkowo niska wysokość ciała (143-159 cm), mogła być spowodowana nie w pełni zakończonym procesem wzrastania. W badanej grupie osób można zaobserwować pewne różnice natury dymorficznej. Wzrost mężczyzn wahał się w granicach 165–183 cm (z wyjątkiem jednego osobnika niskiego z grobu nr 16; por. tabela, poz. 9), podczas gdy kobiety były średnio o kilka lub kilkanaście centymetrów niższe (155–166 cm). Zarówno mężczyźni, jak i kobiety byli wzrostu średniego lub wysokiego, co pośrednio wskazuje na ich dość dobre warunki bytowe.
Na kościach nie zaobserwowano zbyt wielu zmian chorobowych, co może wynikać zarówno z dobrej kondycji populacji, jak też ze złego stanu zachowania i fragmentaryczności materiału. Z racji więc, iż stwierdzenie schorzeń miało poniekąd charakter przypadkowy, zaniechano przeprowadzania jakichkolwiek ocen statystycznych. Zmiany patologiczne odnotowano u dwóch kobiet i u tyluż samo mężczyzn (por. tabela, poz. 5, 7, 16 i 18), z których większość była wiekowo dojrzała (adultus/maturus; 2 × maturus; senilis). Znaczna część schorzeń miała związek z postępującymi z wiekiem procesami starczymi, manifestującymi się przede wszystkim obniżeniem wyrostków zębodołowych szczęki i żuchwy, prowadzącymi do paradentozy i utraty zębów, a także zmianami degeneracyjnymi w obrębie kręgosłupa (por. Gładykowska-Rzeczycka 1976; 1989).
Uzyskane wyniki analizy antropologicznej pozwoliły w bardzo ograniczonym stopniu zrekonstruować biostrukturę ludności użytkującej cmentarzysko w Warszawie-Wilanowie. Możliwość odtworzenia procesów biologiczno-demograficznych znacznie zmniejsza niewielka liczba, niekompletność i zły stan zachowania szczątków.
Wykaz pozycji bibliograficznych w opracowaniu.
Łukasz Maurycy Stanaszek
1Szczegółowy katalog grobów znajduje się w archiwum Muzeum Pałac w Wilanowie (Ł.M. Stanaszek, Wstępna analiza antropologiczna szczątków ludzkich z Warszawy-Wilanowa /Wilanów Pałac 2008, Wykop N2/08/, Warszawa 2008).
2Analiza porównawcza będzie możliwa w miarę powiększania się bazy materiałowej, przy czym wszystkie niezbędne pomiary z badań w roku 2008 zostały zamieszczone w części materiałowej artykułu.