Dr Łukasz Maurycy Stanaszek
Państwowe Muzeum Archeologiczne
ul. Długa 52, 00-241 Warszawa

Wstępna analiza antropologiczna szczątków ludzkich z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego w ogrodach przy Oranżerii parku w Wilanowie

Podczas badań archeologicznych w Warszawie-Wilanowie na cmentarzysku wczesnośredniowiecznym w ogrodach przy Oranżerii parku, zadokumentowano 155 grobów ludzkich, datowanych od XII do początku XVII wieku. Ponadto wydzielono liczne kości luźne, pochodzące z całego obszaru stanowiska, których chronologię można było jedynie ogólnie zawrzeć we wspomnianym wyżej okresie.

Podstawowym celem przeprowadzonej analizy było oszacowanie płci i wieku osobników, rekonstrukcja ich przyżyciowej wysokości ciała, a także zarejestrowanie wszystkich zmian patologicznych (anomalii), pozostawiających widoczne ślady na kościach. W opracowaniu szkieletów wykorzystano ogólnie przyjęte metody analiz i opisów anatomicznych kośćca (por. Ubelaker 1978; Bochenek, Reicher 1990; Buikstra, Ubelaker 1994; Piontek 1999). Opis każdego ze szkieletów został zestandaryzowany i nawiązuje do schematów (kart antropologicznych) przyjętych w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie.

Wiek w chwili śmierci określono w oparciu o kompleksową (wielocechową) analizę zmian zachodzących w ukształtowaniu poszczególnych cech morfologicznych kośćca i zębów. W szczególności zwrócono uwagę na stopień obliteracji szwów czaszkowych oraz stan powierzchni żujących koron zębowych (Lovejoy 1985), a w przypadku osobników niedorosłych – na kolejność wyżynania poszczególnych zębów mlecznych i stałych (Ubelaker 1978). Ponadto przeanalizowano stopień uformowania zawiązków, grubość ścian zębów, jak również ukształtowanie korzeni. Obserwacją objęto również stan skostnienia szkieletu, wszelkie zmiany zwyrodnieniowe układu kostnego, stopień zwartości struktury gąbczastej, grubość ścian jam szpikowych w nasadach proksymalnych kości długich (femur, humerus) oraz zmiany na powierzchni spojenia łonowego (por. Buikstra, Ubelaker 1994; Piontek 1999).

Przy ocenie wieku osobników wprowadzono podział na kategorie, które są jednocześnie poszczególnymi, przybliżonymi okresami rozwojowymi człowieka: infans I – wczesne dzieciństwo (od urodzenia do 6-7 roku życia), infans II – późne dzieciństwo (od 6-7 do 12-14 r. ż.), iuvenis – wiek młodzieńczy (od 12-14 do 20-22 r. ż.), adultus – wiek dorosły (od 20-22 do 30-35 r. ż.), maturus – wiek dojrzały (od 30-35 do 50-55 r. ż.), senilis – wiek starczy (powyżej 55 r. ż.). W sytuacjach, gdy było to możliwe wyodrębniono poszczególne etapy (fazy) wewnątrz przyjętych kategorii (np. wczesny adultus ok. 20-25 lat) lub też stworzono uściślające kategorie pośrednie (np. adultus/maturus). W przypadku natomiast materiału niezbyt diagnostycznego wiek zmarłego rozszerzono na dwie kategorie (np. infans II-iuvenis) lub też używano określeń ogólnych (np. dorosły).

Oznaczając płeć, szczególną uwagę zwrócono na metryczne i opisowe cechy różnicujące, w których dymorfizm przejawia się w największym stopniu (przede wszystkim dotyczyło to cechonośnych kości czaszki oraz miednicy), w połączeniu z tzw. ogólnym wrażeniem morfologicznym (por. Strzałko, Henneberg 1975; Malinowski, Wolański 1988; Buikstra, Ubelaker 1994; Piontek 1999). W niektórych przypadkach posiłkowano się również pomiarami metrycznymi grubości lub (i) średnicy poszczególnych kości szkieletu postkranialnego i czaszki, jak też analizą masy kości. Ogólnie jednak, określenia płci zmarłych zawsze obarczone były znacznie większym błędem, niż oznaczenia ich wieku. Wynika to z faktu, iż cechy męskie i żeńskie w budowie ciała mogą wyrażać się z różną intensywnością u obu płci, co ma związek z zaburzeniami równowagi hormonalnej. Oznaczenia płciowe osobników posiadają zatem zaledwie mniejsze (znaki zapytania) lub większe prawdopodobieństwo, nigdy jednak nie sięgające pewności.

Pomiarów cech metrycznych szkieletów dokonano zgodnie z zasadami tzw. techniki martinowskiej (Martin, Saller 1957), przy czym ich dobór ograniczony był stanem zachowania materiału. Do rejestracji cech kranioskopowych wykorzystano skale pomiarowe (M-P-W), opracowane przez K. Piaseckiego (Piasecki 1992). Cechy niemetryczne (epigenetyczne) wydzielono przy pomocy schematów A. Czarnetzky’ego (por. Piontek 1999), zachowując oryginalną numerację w kolejności ich występowania.

Rekonstrukcji przyżyciowej wysokości ciała dokonano w oparciu o schematy wykorzystujące kompleksowe pomiary długości kości długich (Trotter, Gleser 1952), jak również o schematy przeliczeniowe dla materiałów sfragmentaryzowanych (Strzałko i inni 1972).

Określenie zmian patologicznych układu kostnego ograniczyło się do badań makroskopowych, mających na celu jedynie wychwycenie wszelkich anomalii rozwojowych, bez podejmowania szerszych prób zdiagnozowania tych schorzeń (tj. patogeneza poszczególnych chorób, odtwarzanie procesu powstania urazów itp.). Klasyfikując poszczególne choroby oparto się w znacznej mierze na doświadczeniach i schematach zaproponowanych przez J. Gładykowską-Rzeczycką (1976; 1989).

Ponadto z luźnego materiału kostnego wydzielono fragmenty kości zwierzęcych, przy czym nie podjęto się ich klasyfikacji gatunkowej, jak również interpretacji kontekstu archeologicznego.



W sumie oznaczono pod względem płci lub/i wieku szczątki 196 osobników, przy czym na ogólną ich liczbę składają się zarówno szkielety pozyskane z czytelnych archeologicznie pochówków (133 groby), kości ludzkie stanowiące domieszki wtórne w grobach (przynajmniej 14 osobników z grobów nr 22, 27, 30, 48, 51, 56, 70, 71, 72, 80, 85, 100, 106 i 126), jak też materiały pozyskane ze znalezisk luźnych (49 osobników, por. kości luźne 1-6, poz. 159-164). Niewątpliwie liczba szkieletów powinna być mniejsza, co wynika z faktu, iż część kości pochodziła z grobów sąsiednich (domieszki wtórne) oraz z przypadkowo zinwentaryzowanych znalezisk luźnych (m.in. odrębnie wydzielono czaszki i kości szkieletu postkranialnego).

Przeważająca większość materiału zachowana była słabo, zerodowana i zniszczona mechanicznie post mortem. W części oznaczonych archeologicznie pochówków ludzkich (groby nr 9, 12, 82, 83, 96, 109-118, 121-125, 137, 147, 149, 151-158) nie wyeksplorowano żadnych szczątków ludzkich, co miało związek z usytuowaniem niektórych grobów w profilach wykopów lub też bardzo słabym stanem zachowania kości.

Spośród wszystkich 196 zarejestrowanych osobników, zdecydowaną większość (158) stanowiły osoby dorosłe lub prawie dorosłe (iuvenis). Jeśli zaś rozpatrywać wiek 147 osobników, pochodzących wyłącznie z kontekstów grobowych, to najwięcej (50, w tym 23F i 24M) stwierdzono osób dojrzałych i starszych (maturus – senilis), dzieci (infans I-II) – 27 osób, a także dorosłych lub prawie dorosłych (iuvenis – adultus/maturus) – 26 osób. Pozostałych zmarłych zaliczono do mniej dokładnych kategorii wiekowych – dorosłych (25), adultus-maturus (18) oraz niedorosłych (1). Ogólnie można stwierdzić, iż mieszkańcy dawnego Wilanowa żyli dość długo, co pośrednio wskazuje na ich dość dobre warunki bytowe.

Jeśli chodzi o płeć zmarłych, pochowanych na analizowanym fragmencie cmentarzyska, to zaobserwowano nieznaczną przewagę kobiet (52 szkielety + 4 ze znalezisk luźnych) w stosunku do mężczyzn (38 szkieletów + 7 ze znalezisk luźnych), jakkolwiek większość szczątków (55 szkieletów + 38 ze znalezisk luźnych) stanowiły osoby (głównie niedorosłe) o nieustalonej przynależności płciowej.

Odnotowane na kościach zmiany chorobowe dotyczyły w większości osób dojrzałych i starszych (maturus-senilis). Były one spowodowane postępującym z wiekiem procesem zwyrodnieniowo-zniekształcającym, w szczególności widocznym w obrębie kręgosłupa (por. J. J. Gładykowska-Rzeczycka, A. Sokół 2005, 70). Typowym zmianom degeneracyjnym i osteofitycznym kręgów, takim jak występowanie osteofitów wargowych na brzegach trzonów, czy też nacieków kostnych (por. groby nr 3, 6, 7, 24, 29, 67, 87, 100, 119, 129 i 143), towarzyszyły niekiedy zniekształcenia spowodowane nadmiernym obciążeniem kręgosłupa, objawiające się spłaszczeniem trzonów kręgów (groby nr 1, 3, 6, 7, 22, 24, 33, 39, 50, 69, 72, 87, 99, 100, 128, 129 i 143) i guzkami Schmorla (groby nr 69, 71, 107; por. Ryc. 2).

Ryc. 1 Warszawa-Wilanów, grób 71. Guzki Schmorla na trzonach kręgów piersiowych (fot. Rafał Solecki)

Zniekształcenia te świadczą, iż przynajmniej pewna część analizowanej ludności z Wilanowa wykonywała dość ciężką pracę fizyczną. W trzech przypadkach zaobserwowano również zrosty kostne w obrębie kręgosłupa (grób 33 – kość krzyżowa z kością guziczną; grób 37 – atlas z otworem wielkim potylicznym; grób 69 – podwójne bloki kręgów Th i L), mające niewątpliwie wpływ na zakres ruchowy tych zmarłych (por. Ryc. 3).

Ryc. 2 Warszawa-Wilanów, grób 69. Zmiany degeneracyjne w obrębie kręgosłupa: spłaszczenie trzonu, blok dwóch kręgów, osteofity na brzegach trzonu i guzki Schmorla (fot. Rafał Solecki)

Zmianom degeneracyjnym kręgosłupa towarzyszyły niekiedy zniekształcenia, nacieki i chropowatości starcze, zlokalizowane w różnych partiach szkieletu postkranialnego (por. groby nr 33, 63, 129), w tym między innymi w obrębie głów kości udowych (por. grób 119). W jedenastu przypadkach (groby nr 23, 59, 67, 79, 119, 129, 130, 134, 135, 138, 140) odnotowano również resorpcję wyrostków zębodołowych szczęki i żuchwy (starczy zanik brzegu zębodołowego), będącą zwykle przyczyną zmian paradontycznych o różnym stopniu nasilenia (groby nr 23, 67, 79, 119, 129, 134, 140). Schorzeniom narządu żucia towarzyszyła często silnie wyrażona abrazja zębowa, powodująca niekiedy nieprawidłową, falistą linię zgryzu (por. grób 129), a także atrofia koron zębowych (groby nr 21, 143, 146) oraz kamień nazębny (grób 79). Ponadto w jednym przypadku (grób 67) odnotowano stłoczenie zębów, a w innym – nieprawidłowe (poprzeczne) ustawienie prawego kła w żuchwie, co spowodowało niekompletne jego wyrżnięcie (grób 141; por. Ryc. 4).

Ryc. 3 Warszawa-Wilanów, grób 141. Poprzeczne ustawienie prawego kła w żuchwie (fot. Rafał Solecki)

W materiale odnotowano również ślady po przyżyciowo zagojonych urazach różnego typu, jakkolwiek stwierdzone przypadki nie wyczerpują zapewne wszystkich, z powodu niedostatecznego stanu zachowania materiału. Wystąpiły trzy zaleczone złamania (w tym dwa z przemieszczeniami), z których dwa dotyczyły kości łokciowych (groby nr 3 i 33), zaś jedno – obojczyka (grób 7). Urazy przedramienia miały prawdopodobnie związek z tak zwanymi ciosami parowanymi (por. Ryc. 5).

Ryc. 4 Warszawa-Wilanów, grób 7 i 3. Zagojone złamania z przemieszczeniami – prawego obojczyka i lewej kości łokciowej (fot. Rafał Solecki)

Na kościach luźnych także stwierdzono jeden przypadek zagojonego złamania. Dotyczył on trzonu lewej kości piszczelowej (por. Ryc. 1, poz. 159 oraz Ryc. 6).

Ryc. 5 Warszawa-Wilanów, kości luźne. Zagojone złamanie w środkowej części trzonu lewej kości piszczelowej (fot. Rafał Solecki)

Na jednej z czaszek żeńskich (?), w pobliżu lewego oczodołu, stwierdzono również podłużny ślad po urazie zadanym tępym przedmiotem (grób 99). Ponadto na trzonie kości udowej dojrzałej kobiety (grób 16) odnotowano ślady nacięć, zaś na innej czaszce żeńskiej (grób 37) – owalny ubytek kostny na łusce skroniowej prawej (wszystko prawdopodobnie powstało post mortem).

Na cmentarzysku w Wilanowie wystąpił prawdopodobnie jeden przypadek makrocefalii (grób 2), zaś na czaszkach trzech innych osobników (groby nr 29, 128 oraz kości luźne: Ryc. 1, poz. 161) odnotowano zmiany nowotworowe o łagodnym charakterze w postaci dość dużych kostniaków (13 × 12 mm oraz 9 × 6 mm), umiejscowionych na kości ciemieniowej i szwie wieńcowym (por. Ryc. 7).

Ryc. 6 Warszawa-Wilanów, kości luźne. Kostniaki na kości czołowej starszego mężczyzny (fot. Rafał Solecki)

Zaobserwowane u pięciu osobników (z grobów nr 4, 11, 32, 108 i 138) zrzeszotowacenie w stropie oczodołu (cribra orbitalia), wskazują na zabiedzenie populacji, mające związek z niedoborem żelaza i niektórych innych pierwiastków w diecie (por. Ryc. 8).

Ryc. 7 Warszawa-Wilanów, grób 138. Cribra orbitalia w stropie oczodołu starszej kobiety (fot. Rafał Solecki)

Odrębnego omówienia i opracowania wymaga stwierdzony w grobie 130 stosunkowo rzadki przypadek dwóch przyżyciowych trepanacji czaszki – zupełnej i niekompletnej (por. Ryc. 9).

Ryc. 8 Warszawa-Wilanów, grób 130. Podwójny zabieg kraniotomii – ogólny widok czaszki w norma occipitalis i zbliżenie otworów potrepanacyjnych (fot. Rafał Solecki)

Pierwsza z nich wystąpiła na szwie węgłowym (sutura lambdoidea) w okolicy punktu lambda, częściowo na lewej kości ciemieniowej i łusce potylicznej. Otwór miał wielkość 18 × 22 mm, przy czym był on nieznacznie uszkodzony (wielkość faktyczna wynosiła w przybliżeniu około 18 × 18 mm). Specyficzne ukształtowanie brzegu otworu wskazuje na ślady gojenia, a także na zastosowanie techniki skrobania oraz bliżej nieokreślonego trepanu (widoczne poprzeczne linie, będące prawdopodobnie śladem użycia narzędzia) do wykonania zabiegu kraniotomii. Druga, niekompletna trepanacja czaszki była zapewne nieudaną próbą wykonania zabiegu na łusce potylicznej, 18 milimetrów poniżej otworu potrepanacyjnego (zupełnego). Pierwotnie trepanacja dochodziła prawie do endokranium, przy czym obszar sięgający diploë wynosi 18 × 22 mm, zaś obszar sięgający endokranium – 5 × 5,5 mm, jakkolwiek ma on charakter uszkodzenia post mortem.

Uzyskane wstępne wyniki analizy antropologicznej pozwoliły zaledwie w ograniczonym stopniu odtworzyć biostrukturę ludności użytkującej ten fragment cmentarza w Warszawie-Wilanowie, co zresztą nie było przedmiotem niniejszego opracowania. Brak całkowitej eksploracji cmentarzyska oraz słaby stan zachowania materiału sprawia, iż należy się liczyć z przypadkowością niektórych ustaleń.

Bibliografia

Bochenek A., Reicher M.
1990 Anatomia człowieka, t. 1, Warszawa.
Buikstra J. E., Ubelaker D. H.
1994 Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains. Proceedings of a Seminar at The Field Museum of Natural History, Arkansas Archeological Survey, Research Series 44, Fayetteville Ark.
Gładykowska-Rzeczycka J.
1976 Zmiany w układzie kostnym ludności ze średniowiecznych cmentarzysk, [w:] Badania populacji ludzkich na materiałach współczesnych i historycznych. Seria Antropologia nr 4, Poznań, s. 85-102.
1989 Schorzenia ludności prehistorycznej na ziemiach polskich, Gdańsk. Gładykowska-Rzeczycka J. J., Sokół A.
2005 Wstępne wyniki paleopatologicznych badań szkieletów ze stanowiska 5 – Hali Targowej w Gdańsku, [w:] XIV Sesja Pomorzoznawcza, red. H. Paner, M. Fudziński, t. 2, Gdańsk, s. 67-80.
Lovejoy C. O.
1985 Dental wear in the Libben population: Its functional pattern and role in the determination of adult skeletal age at death, American Journal of Physical Anthropology 68, 47-56.
Malinowski A., Wolański N.
1988 Metody badań w biologii człowieka. Wybór metod antropologicznych, Warszawa. Martin R., Saller K.
1957 Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Dartstellung, Stuttgard. Piasecki K.
1992 Las nuevas escalas craneoscópicas Observaciones preliminares, “Documentos de Trabajo 7”, Warszawa.
Piontek J.
1999 Biologia populacji pradziejowych. Zarys metodyczny, Poznań.
Strzałko J., Henneberg M.
1975 Określanie płci na podstawie morfologii szkieletu, „Przegląd Antropologiczny”, t. 41, z. 1, 105-126.
Strzałko J., Piontek J., Malinowski A.
1972 Problem rekonstrukcji wzrostu na podstawie kości zachowanych we fragmentach lub spalonych, „Przegląd Antropologiczny”, t. 38, z. 2, 277-287.
Trotter M., Gleser G. C.
1952 Estimation of stature from long bones of American Whites and Negroes, American Journal of Physical Anthropology 10, 463-514.
Ubelaker D. H.
1978 Human skeletal remains. Excavation, analysis, interpretation, Chicago.

Powrót