Królewska posiadłość została wzniesiona na terenie skarpy pradoliny Wisły, w miejscu o odległej tradycji osadniczej. Teren ten kusić musiał swym urokiem, skoro w regulację złożonej topografii terenu włożony został tak wielki wysiłek (il. 1). Przestrzeń otaczająca Pałac zaprojektowana została wzdłuż osi głównej – biegnącej w linii wschód-zachód – i oparta o zasady złotego podziału. Zasady owego geometrycznego podziału zgodne są z ideą XVII-wiecznego ogrodu włoskiego. Tarasowy układ ogrodów, wspartych murem oporowym, zdobionym grotą i zdrojami, nad którym góruje bryła pałacu, znajdujemy w wielu przedstawieniach rezydencji włoskich pochodzących z epoki.

Wszystkie te elementy znajdujemy również w Wilanowie. Pałac barokowy, stanowił centrum założenia osiowego. Po stronie zachodniej znajdował się dziedziniec, natomiast po stronie wschodniej ogród. Architekci królewscy, przystępujący do budowy rezydencji w końcu lat 70. XVII wieku, w sposób mistrzowski wykorzystali naturalne walory terenu (il. 2). Pałac i towarzyszące mu ogrody wzniesiono na rozległym piaszczystym cyplu, opadającym łagodnie w kierunku starorzecza Wisły, czyli brzegów Jeziorka Wilanowskiego. Opisane w formie prostokąta założenie przyjęło w części ogrodowej formę tarasów. Nieco militarnego szlifu, zgodnego z duchem czasu i charakterem króla, przydały, dodane zapewne w latach 80./90. XVII stulecia, założenia bastionowe w murze oporowym i sucha fosa wydzielająca przestrzeń w zachodniej części rezydencji.

Najstarszą formę założenia pałacowego tworzył niewielki, parterowy budynek dworski, systematycznie rozbudowywanym w toku wieloletniej budowy rezydencji, przed którym znajdował się dziedziniec honorowy oddzielony od dziedzińca wstępnego murem spinającym od wschodu szczyty budynków gospodarczych (il. 3). Zgodnie z zasadami złotego podziału oś główna założenia pałacowo-ogrodowego dzieliła je na dwie symetryczne części. Podział ten czytelny jest w ramach dziedzińca pałacowego ograniczonego murem i galeriami pałacowymi zwieńczonymi wieżami. Odnajdujemy go również w części gospodarczej dziedzińca wstępnego i ogrodach fruktyfikujących ulokowanych symetrycznie na północ i południe od zabudowań gospodarczych.

Podobne zasady podziału w części ogrodowej akcentowały się w terenie wyraźnie zaznaczonymi alejami spacerowymi, wydzielającymi trójkątne rysunki parterów ogrodowych oraz symetrycznym rozmieszczeniem rzeźb i fontann. Część ogrodowa w najwcześniejszej fazie założenia charakteryzowała się murem oporowym bez bastionów i zlicowaną z nim grotą, oraz systemem sadzawek na tarasie dolnym.

W tym miejscu ponownie należy wskazać na umiejętności królewskich inżynierów dążących do jak najpełniejszego zrealizowania zasad symetrii rządzących ogrodami w stylu włoskim. Plan sytuacyjno-wysokościowy Wilanowa od razu pozwala dostrzec niewielką asymetrię w układzie ogrodu górnego. Jest ona wynikiem zaadaptowania naturalnych warunków terenowych i prac budowlanych zmierzającym do stworzenia układu idealnie prostokątnego. To niewielkie niedociągnięcie nie jest i tak widoczne gołym okiem z poziomu parterów ogrodowych, a zamierzony efekt widokowy został osiągnięty.

Trudno dziś jednoznacznie określać powody zmian, zachodzących prawdopodobnie już w trakcie realizacji projektu budowlanego, przekształcających pierwotną koncepcję architektoniczną jeszcze za życia króla Jana III. Wówczas to niewielki, typowy dwór magnacki przekształca się w rozbudowaną rezydencję łączącą cechy dworu szlacheckiego, włoskiej willi ogrodowej i francuskiego pałacu w stylu Ludwika XIV. Należy założyć, że zmiany owe wynikały z osobistych decyzji monarchy, oraz co nie jest bez znaczenia, podyktowane były wymogami natury technicznej. Już w końcu XVII wieku powstaje forma muru oporowego silnie akcentowanego bastionami i wysuniętą grotą. Również wtedy zasypane zostają trzy sadzawki na tarasie dolnym, który zostaje przekształcony w ogród (il. 4). Ukształtowana wówczas generalna forma założenia pałacowo-ogrodowego przetrwała do dnia dzisiejszego.

Wilanów królewski to jednak nie tylko architektura wielko przestrzenna. Jak już wyżej wspomniałem, w trakcie badań wykopaliskowych, w warstwach zalegających około 30-40cm poniżej współczesnego poziomu ogrodu, odkryto liczne ślady małej architektury ogrodowej oraz elementy infrastruktury z ogrodem związane (il. 5).

Na pierwszy plan wysuwają się aleje spacerowe, wyłożone cegłą ułożoną w formie „jodełki”. Ceglana nawierzchnia akcentowała aleje wzdłuż elewacji wschodniej pałacu i oś prowadzącą do groty w murze oporowym górnego tarasu ogrodowego. Ta najbardziej reprezentacyjna część siedziby królewskiej zdobiona była licznymi posągami i wazonami kwiatowymi, których mniejsze i większe, ceglane bazy odsłonięto na zewnętrznych krawędziach ceglanych alej spacerowych w punktach krzyżowania się ich głównych linii (il. 6).

Jednym z najistotniejszych elementów ogrodu królewskiego były fontanny i związany z nimi system urządzeń wodnych. W części centralnej tarasu górnego, na osi pałacu znajdował się, według przekazów historycznych, niewielkich rozmiarów basen. Równie niewielkie baseny, tym razem zachowane w formie negatywów, odsłonięto na skrzyżowaniach głównych alej spacerowych na tarasie górnym (il. 7). Śladem potwierdzającym istnienie systemu wodnego zasilającego fontanny był głęboki wkop, usytuowany na linii północ-południe, który doprowadzał wodę na teren ogrodu z ujęcia zlokalizowanego prawdopodobnie na terenie folwarku. Wkop mieścił wodociąg zbudowany z drewnianych rur łączonych metalowymi tj. stalowymi i ołowianymi złączkami (il. 8).

Badania wykopaliskowe odsłoniły ponadto szereg elementów architektonicznych związanych z wystrojem ogrodu. Do dnia dzisiejszego przetrwały kamienne głowice baz wazonów i wazony kwiatowe (il. 9). Niestety żaden z tych elementów nie zachował się in situ. Na temat ich datowania i pochodzenia możemy jednak wnioskować z kontekstu stratygraficznego i źródeł historycznych.

Wszystkie te wymienione powyżej detale architektury i wystroju rezydencji miały jednoznaczny wydźwięk ideologiczny, niosły informację o zaletach, potędze i doskonałości monarchy. Jednocześnie jednak służyły jako znakomite zwieńczenie i ozdoba królewskiej posiadłości.

Siedziba królewska, poza wypełnianiem potrzeb reprezentacyjnych, mówiących o wielkości i przewagach władcy pełniła również rolę czysto mieszkalną otoczoną zapleczem umożliwiającym jej funkcjonowanie. W przypadku Wilanowa zaplecze owo, stanowiące pewne odchylenie od regularnego planu rezydencji, mieściło się na południe od zabudowań reprezentacyjnych. Rozległy folwark znajdował się na terenie znanym dziś jako ogród angielski. Zajmował obszar pomiędzy Górą Bachusową i Potokiem Wilanowskim. Na jego terenie znajdowały się między innymi, potwierdzone w pełni archeologicznie, domy ogrodnika i podstarościego oraz figarnia. Budynki zachowane szczątkowo, w partiach fundamentowych – jak w przypadku domu podstarościego – lub jedynie obrysu czytelnego we wkopie rozbiórkowym – figarnia, stanowią jednak doskonały punkt wyjścia do badań tej części posiadłości królewskiej. Znakomicie potwierdzona badaniami archeologicznymi, precyzja najstarszego dostępnego dziś planu Wilanowa, mowa tu o planie Adolfa Boy’a z roku 1682, stwarza możliwość odtworzenia części gospodarczej majątku wilanowskiego. Daje to jednocześnie archeologom i historykom sposobność dogłębnego poznania, strefy niewdzięcznej, a tak przecież ważnej dla funkcjonowania XVII-wiecznego założenia rezydencjonalnego.

Budowana z ogromnym pietyzmem królewska siedziba rodzinna, tuż po śmierci władcy zaczęła popadać w ruinę. Kolejne, liczne zmiany właścicieli, nie zawsze chętnych do dbania o królewską spuściznę, przyczyniały się do wielu zmian w obszarze wystroju architektonicznego i artystycznego rezydencji. Należy jednak mieć nadzieję, że analiza przedstawionych wyżej wyników badań archeologicznych i bogatego materiału zabytkowego oraz ustalenia zespołu architektów krajobrazu i historyków sztuki stanowić będzie doskonałą podstawę do prac nad przywróceniem rezydencji wilanowskiej dawnej świetności.

A. Jankowski